De oorlog met Iran gaat een nieuwe fase in: van militaire verzwakking naar verlamming van de staat

De oorlog met Iran is een bredere en mogelijk beslissende fase ingegaan. Nieuw is niet dat Iraanse leiders of economische installaties worden aangevallen, maar wel de omvang en het systematische karakter van de Amerikaanse druk op Iraanse transportverbindingen, militaire logistiek, communicatienetwerken, havens en exportstromen.

De eerste fase van de campagne concentreerde zich voornamelijk op commandocentra, luchtverdediging, lanceerinstallaties voor raketten en drones, maritieme capaciteiten en infrastructuur van de Islamitische Revolutionaire Garde. Die doelwitten blijven belangrijk. Op 19 juli verklaarde het Amerikaanse Central Command dat het tijdens zijn recentste aanvallen Iraanse commandocentra, communicatienetwerken, luchtverdedigings- en kustbewakingsinstallaties, maritieme middelen en posities voor raketten en drones had getroffen. De officieel verklaarde doelstelling blijft het beperken van Irans vermogen om Amerikaanse troepen en de commerciële scheepvaart te bedreigen — niet het omverwerpen van het regime.

Het operationele patroon breidt zich echter duidelijk uit. Recente aanvallen waren gericht op bruggen naar Bandar Abbas, weg- en spoorverbindingen, een treinstation, een luchthaven en wat CENTCOM omschreef als “militaire logistieke infrastructuur”. Ook een bewakingstoren in de haven van Chabahar werd vernietigd, omdat die volgens Washington door de Revolutionaire Garde werd gebruikt om commerciële schepen te volgen.

De Iraanse autoriteiten meldden daarnaast aanvallen op elektriciteitsinfrastructuur, hoewel niet alle genoemde locaties onafhankelijk door de Verenigde Staten zijn bevestigd.

Dit bewijst niet dat Washington de ineenstorting van het regime formeel als oorlogsdoel heeft aangenomen. Bruggen, communicatiesystemen en havenfaciliteiten kunnen een rechtstreekse militaire functie hebben, vooral wanneer zij een marinebasis bevoorraden of aanvallen op de scheepvaart ondersteunen. Een strategie moet echter niet alleen worden beoordeeld aan de hand van officiële verklaringen, maar ook op basis van de gezamenlijke gevolgen van de gekozen doelwitten.

De vernietiging van een raketlanceerinstallatie schakelt een wapen uit. Het verbreken van de wegen, energievoorziening, communicatieverbindingen en financiële stromen die deze installatie ondersteunen, treft het volledige systeem dat dergelijke wapens kan vervangen en inzetten.

Het strategische zwaartepunt verschuift daardoor van afzonderlijke Iraanse militaire middelen naar het bredere staatsapparaat dat Iran in staat stelt zijn militaire macht in stand te houden. Transportcorridors verbinden productie-installaties met havens en militaire bases. Elektriciteit ondersteunt communicatie, industrie en openbaar bestuur. Havens verschaffen toegang tot bevoorrading en exportinkomsten. Olie-inkomsten financieren het veiligheidsapparaat, de salarissen van overheidsmedewerkers en de regionale netwerken van Iran.

Het praktische gevolg — en in toenemende mate ook het vermoedelijke strategische doel — is dat de kosten van het bestuur zo sterk worden opgedreven dat het regime moet kiezen tussen het financieren van de oorlog, het in stand houden van zijn repressieapparaat en het garanderen van essentiële openbare diensten.

De hernieuwde Amerikaanse zeeblokkade versterkt deze interpretatie. De Verenigde Staten vallen niet uitsluitend Iraanse strijdkrachten aan. Zij beperken ook het scheepvaartverkeer van en naar Iraanse havens en onderscheppen schepen die deze havens proberen te bereiken. Hierdoor komen de commerciële en financiële fundamenten van de staat rechtstreeks onder druk te staan, zelfs wanneer de olieproductie-installaties zelf niet worden vernietigd.

Iran probeert ondertussen het strijdtoneel uit te breiden. De aanvallen en dreigementen tegen Amerikaanse troepen en regionale partners — waaronder Qatar, Bahrein, Koeweit en Jordanië — zijn bedoeld om de kosten van de oorlog te internationaliseren.

Teheran kan de conventionele Amerikaanse luchtmacht niet evenaren. Het kan echter wel militaire bases, energie-installaties, ontziltingsinstallaties en commerciële schepen bedreigen. Daarmee hoopt Iran dat Golfstaten, energiemarkten en internationale ondernemingen Washington onder druk zullen zetten om de campagne te beëindigen.

Deze horizontale escalatie vormt op zichzelf geen bewijs van een naderende ineenstorting. Iran beschikt nog steeds over een gecoördineerde militaire bevelsstructuur en blijft in staat schade toe te brengen. Tegelijkertijd toont deze strategie aan dat het regime steeds minder bruikbare opties overhoudt. Omdat Iran geen militaire superioriteit boven zijn eigen grondgebied kan afdwingen, probeert het de economische en politieke prijs van de Amerikaanse campagne in de gehele regio onaanvaardbaar te maken.

Het meest ingrijpende escalatiepunt blijft het eiland Kharg. Ongeveer 90 procent van de Iraanse olie-export verloopt via dit eiland. Daarmee vormt Kharg de belangrijkste financiële levensader en tegelijkertijd het kwetsbaarste economische drukpunt van de Islamitische Republiek.

Amerikaanse strijdkrachten vielen eerder meer dan negentig militaire doelwitten op Kharg aan, maar spaarden toen bewust de olie-infrastructuur. Een rechtstreekse aanval op de exportterminal — of een poging om het eiland in te nemen — zou een fundamenteel ander escalatieniveau betekenen.

Kharg is het financiële knelpunt van Iran, maar de Straat van Hormuz is het mondiale energieknelpunt. Onder normale omstandigheden verloopt ongeveer een vijfde van de wereldwijde oliehandel door deze zeestraat. Op 19 juli werden slechts vier scheepspassages geregistreerd, tegenover acht de dag voordien. De prijs van Brentolie steeg vervolgens boven 90 dollar per vat, omdat de markten rekening begonnen te houden met de mogelijkheid van langdurige verstoringen. De olievoorraden zijn op het laagste niveau in vijf jaar.

Een langdurige onderbreking van de activiteiten op Kharg, gecombineerd met aanhoudende beperkingen in de Straat van Hormuz, zou het conflict veranderen van een regionale oorlog in een wereldwijde energie-, inflatie- en scheepvaartcrisis.

Vanuit inlichtingenanalytisch perspectief is het structurele risico op een systeemcrisis in Iran nu uitzonderlijk groot. Oorlogsschade, verstoorde transportverbindingen, dalende exportinkomsten, inflatie, industriële stilstand en toenemende druk op de overheidsfinanciën verzwakken geleidelijk het bestuurlijke vermogen van Teheran.

Tegelijkertijd gebruikt het regime de oorlogsomstandigheden om de politieke repressie, arrestaties en executies op te voeren. Amnesty International heeft deze toenemende binnenlandse onderdrukking gedocumenteerd.

Een verzwakte staat staat echter niet automatisch gelijk aan een instortend regime. Autoritaire systemen kunnen uitzonderlijk zware economische omstandigheden overleven zolang hun repressie- en veiligheidsinstellingen verenigd en voldoende bevoorraad blijven, en ervan overtuigd zijn dat hun eigen voortbestaan afhankelijk is van het behoud van het regime.

De beslissende signalen zullen daarom niet het aantal vernietigde bruggen of militaire installaties zijn. Het gaat om nationale burgerlijke mobilisatie, zichtbare verdeeldheid binnen de politieke elite, afnemende loyaliteit binnen de Revolutionaire Garde en de Basij, veiligheidseenheden die bevelen weigeren, het onvermogen om het repressieapparaat te betalen, verlies van controle over provincies en het ontstaan van een geloofwaardig politiek alternatief.

Die voorwaarden zijn nog niet volledig samengekomen. De Revolutionaire Garde blijft samenhangend en zou haar invloed zelfs kunnen uitbreiden wanneer de civiele instellingen verzwakken. Een buitenlandse aanval kan bovendien een golf van nationalisme veroorzaken en delen van de bevolking tijdelijk achter de staat verenigen — ook burgers die zich voordien tegen de Islamitische Republiek verzetten.

Voordat een werkelijk breekpunt wordt bereikt, zal Teheran waarschijnlijk de repressie verder opvoeren, de communicatie beperken, grote steden militariseren en de financiering van zijn veiligheidsinstellingen voorrang geven boven de behoeften van de bevolking. Tegelijkertijd kan het regime proberen een beperkte diplomatieke overeenkomst met Washington te sluiten om economische verlichting te verkrijgen en tijd te winnen, zonder zijn ideologische fundamenten op te geven.

De ontwikkeling op langere termijn wijst niettemin op groeiende systemische instabiliteit. Indien militaire druk, financiële uitputting, beschadiging van infrastructuur, nationale burgerlijke mobilisatie en verdeeldheid binnen het veiligheidsapparaat uiteindelijk samenkomen, kan de Islamitische Republiek haar laatste fase ingaan.

Een ineenstorting hoeft niet te beginnen met de dramatische val van Teheran of de onmiddellijke verdwijning van het regime. Zij kan veel eerder beginnen: wanneer de overheid niet langer in staat is brandstof te vervoeren, instellingen te betalen, elektriciteit te leveren, provincies aan te sturen of haar beslissingen buiten de centra onder controle van de Revolutionaire Garde af te dwingen.

In die fase kan de Islamitische Republiek nog steeds over wapens, overheidsgebouwen en formele instellingen beschikken. Van buitenaf kan zij zelfs nog intact lijken. Strategisch gezien zal zij dan echter al niet meer functioneren als een levensvatbaar bestuurssysteem.

Het zwaartepunt van de oorlog verschuift bijgevolg van de raketlanceerinstallaties naar het functioneren van de staat zelf. Of Washington met deze druk onderhandelingen, gedragsverandering of uiteindelijk de ondergang van het regime wil afdwingen, blijft onzeker.

Maar de campagne stelt niet langer uitsluitend Irans vermogen om oorlog te voeren op de proef. Zij stelt steeds meer het vermogen van de Islamitische Republiek om te overleven op de proef.