Zichtbaarheid is recht: België en de morele plicht tot restitutie van naziroofkunst

De vondst van het schilderij Portrait of a Lady (Contessa Colleoni) van Ghislandi in een makelaarsadvertentie in het Argentijnse Mar del Plata leest als een thriller met een pijnlijke pointe: het werk werd ooit met geweld uit Joodse handen gerukt. Dat justitie het uiteindelijk in veiligheid bracht, bewijst één ding boven alles: zichtbaarheid redt waarheid. Als België naziroofkunst daadwerkelijk wil terugbrengen naar waar ze thuishoort, dan moeten deze werken niet in de coulissen verstoffen, maar publiek getoond én internationaal geregistreerd worden.

Een historische verantwoordelijkheid

België heeft geen gebrek aan aanleiding. In Kunst voor das Reich documenteert onderzoeksjournalist Geert Sels acht jaar speurwerk naar nazistische kunstplunderingen in en rond ons land. Zijn meest onthutsende cijfer: 78 schilderijen keerden na de oorlog uit Duitsland terug en werden toegewezen aan elf Belgische musea—vaak met lacunes in de herkomst. Dit is geen voetnoot in de geschiedenis, maar een to-dolijst voor rechtvaardigheid.

Publicatie als ethische plicht

De discussie over lijsten en labels is geen semantiek, maar moraal. De Washington Principles (1998) en de Terezín-verklaring (2009) zijn helder: identificeer naziroofkunst, publiceer die informatie en werk naar “just and fair solutions”. Publicatie betekent meer dan een PDF op een website; het vereist publieke presentatie met heldere herkomstlabels én registratie in internationale databanken waar politie, douane, musea en de kunstmarkt daadwerkelijk kijken.

De databanken die ertoe doen

1. INTERPOL’s Stolen Works of Art Databaseen de ID-Art-app vormen de enige gecertificeerde internationale politiedatabank voor gestolen kunst. Een opname daar is een rood knipperlicht bij grenzen, veilingen en bruiklenen.

1. De National Stolen Art File (NSAF) van de FBI is publiek doorzoekbaar en vereist invoer via bevoegde politiediensten, ook uit het buitenland.
2. Aanvullend zijn er de Lost Art Database (Duitsland) en de private Art Loss Register—geen alternatieven voor politiebronnen, maar nuttige spiegels die handel en instellingen al jaren gebruiken.

Het Gunzburg-model: drie sporen, één doel

De Nico Gunzburg-stichting stelt een drieluik voor dat elkaar versterkt:

• België: Niet-gerestitueerde werken worden onder gerechtelijke bewaring als “naziroofkunst” op zaal getoond. Een nationaal portaal (NL/FR/EN) bundelt per object herkomst, foto’s, dossierstatus en contactpunt. Een gespecialiseerde restitutiecommissie fungeert als één loket voor snelle, deskundige en menswaardige oplossingen.
• INTERPOL: Alle betrokken werken worden via de Belgische Federale Politie geregistreerd in de Stolen Works of Art Database. Musea, veilingen en bruikleengevers voeren een verplichte ID-Art-check uit bij elk inkomend of uitgaand stuk.
• Verenigde Staten: Waar juridisch en procedureel mogelijk dienen politiediensten dossiers in bij de NSAF, met gestandaardiseerde informatie en foto’s. De Gunzburg-stichting ondersteunt de dossieropbouw en coördineert met het FBI Art Crime Team.

Erfloosheid en de Joodse gemeenschap

Wanneer erfgenamen niet meer bestaan of niet vindbaar zijn, moet de wet voorzien in een erfloos-regeling: toewijzing aan de Joodse gemeenschap via een erkende stichting, met ringfencing voor zorg, herinnering, onderzoek en educatie. Precedenten bestaan. België hoeft geen pad te hakken in de jungle; het moet het juiste pad kiezen en bewandelen.

Rechtsstatelijke hygiëne

Tegenstanders vrezen soms juridische mist. Nodeloos. Publieke bewaring onder gerechtelijke controle legitimeert geen dubieus bezit; ze bevriezen de status tot de commissie oordeelt of een overeenkomst is bereikt. Registratie bij INTERPOL en NSAF verandert geen eigendomsrecht; ze signaleren een vermoeden van onrecht en activeren internationale samenwerking. Dit is geen activisme, maar rechtsstatelijke hygiëne.

Een haalbaar zevenpuntenplan

1. Nulmeting: bevestig de lijst van 78 werken in 11 musea en actualiseer met nieuwe gevallen.
2. Dossieropbouw: herkomst, politierapport, foto’s, conditie—uniforme Object ID-fiches.
3. Publieke bewaring: toon de werken op zaal met duidelijke herkomstlabels.
4. INTERPOL: registreer via de NCB-workflow; verplicht ID-Art-checks bij in- en uitgaande stromen.
5. NSAF: dien politiedossiers in bij de FBI; koppel aan de NSAF-app voor markt- en publiekswaakzaamheid.
6. Restitutiecommissie: één loket dat snel, deskundig en humaan beslist of bemiddelt.
7. Erfloos-wet: veranker terugkeer aan de Joodse gemeenschap, met transparante besteding aan zorg, herinnering en educatie.

Een belofte die telt

Laten we ophouden met fluisteren over “gevoelige herkomst” en luidop zeggen wat recht is: kunst die onder terreur is afgenomen, blijft spreken—tot wij antwoorden. De Nico Gunzburg-stichting verbindt zich ertoe, samen met de Belgische Federale Politie en het FBI Art Crime Team, alle door de nazi’s geroofde en niet-gerestitueerde schilderijen in Belgische musea te laten opnemen in INTERPOL’s databank en de NSAF, waar dit juridisch en procedureel kan. Dat is geen laatste bladzijde, maar het eerste hoofdstuk van de oplossing.

Zichtbaarheid is geen schaamlap. Het is de publieke erkenning van onrecht en de kortste weg naar herstel. België kan vandaag kiezen voor het donker van het depot of het licht van de rechtsstaat. Voor wie ooit onder de duisternis verloor, is die keuze geen luxe, maar een plicht.