Waarom een leven in België drie keer minder waard is dan in de Verenigde Staten

Volgens De Standaard verwoordt gezondheidseconoom Dominic Van Dijck van Ghent University het zorgvuldig: “het gaat er niet om hoeveel een leven kost, maar hoeveel we bereid zijn te investeren om een leven te redden.” Het klinkt bijna filosofisch geruststellend—tot men vergelijkt hoeveel verschillende landen effectief bereid zijn te “investeren”.

In België komt dat neer op ongeveer €3,5 miljoen. In de Verenigde Staten hanteert de U.S. Environmental Protection Agency een “Value of Statistical Life” van om en bij de $12 miljoen. Men kan discussiëren over methodologieën, discontovoeten of beleidsmodellen. Of men kan eenvoudig vaststellen dat ergens tussen Brussel en Washington een mensenleven aanzienlijk in waarde stijgt.

De PFAS-crisis in België maakte deze abstractie plots tastbaar. PFAS—zogenaamde “forever chemicals”—stapelen zich op in het menselijk lichaam en worden gelinkt aan kanker, verstoring van het immuunsysteem en langdurige milieuschade. Rond industriële sites in Vlaanderen, met name gelinkt aan 3M, werden volledige gemeenschappen blootgesteld. Wat begon als een gezondheidskwestie, werd al snel ook een juridische: wat is de kost van die schade, en wie betaalt? Het ongemakkelijke antwoord is dat het systeem dat kader al grotendeels had vastgelegd—met impliciet ook een waardering van die schade.

Hier wordt het echte verschil zichtbaar, niet in de wetenschap maar in de juridische cultuur.

Continentaal Europa werkt met een civielrechtelijk systeem: gecodificeerd, gestructureerd en top-down opgebouwd. Wetgevers schrijven uitgebreide regels; rechters passen ze toe. Het systeem streeft naar voorspelbaarheid, coherentie en controle. Maar het legt ook bepaalde aannames vooraf vast—waaronder hoe schade wordt berekend en hoe ver aansprakelijkheid reikt. Eenmaal vastgelegd, blijken die kaders bijzonder duurzaam. België verving pas in 2026 zijn strafwetboek, een modernisering van wetgeving die terugging tot 1867. Stabiliteit is verzekerd, maar evolutie verloopt traag.

Sommige bepalingen blijven bestaan minder uit noodzaak dan uit gewoonte. Zo blijft het in België strafbaar om legitieme buitenlandse adellijke titels te gebruiken. Officieel dient dit de juridische duidelijkheid. In de praktijk, los van aristocratische gevoeligheden, beschermt het vooral instellingen zoals de Council of Nobility. Wanneer erkenning intern wordt gemonopoliseerd, blijft de relevantie behouden. De wet reguleert hier niet enkel de samenleving—ze beschermt ook de structuren die haar definiëren.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan is de architectuur fundamenteel anders. Na de American Revolution ontwikkelden de Verenigde Staten hun rechtsorde op basis van het common law system. Recht is daar geen vaststaand geheel, maar een evoluerend systeem van precedenten, gevormd van zaak tot zaak. Rechters interpreteren, advocaten pleiten, en uitkomsten blijven—tot op zekere hoogte—open.

Die openheid heeft gevolgen. Men zegt vaak dat de Verenigde Staten een land van advocaten zijn—niet als verwijt, maar als structurele vaststelling. Wanneer juridische uitkomsten niet volledig vooraf bepaald zijn, wordt het vermogen om te argumenteren, te herinterpreteren en uit te dagen economisch waardevol. Procederen is niet louter geschillenbeslechting; het is een instrument om waarde zelf te herdefiniëren.

Dat verklaart waarom schadevergoedingen in de VS soms exponentieel kunnen oplopen. In tegenstelling tot strak gecodificeerde systemen zijn bedragen niet altijd gebonden aan vooraf vastgelegde schema’s. Ze worden betwist, uitgebreid en soms vermenigvuldigd. De waarde van schade—en dus van het leven—wordt niet enkel vastgesteld; ze wordt beargumenteerd.

De juridische sector floreert in zo’n omgeving. Kantoren zoals Wachtell, Lipton, Rosen & Katz illustreren dit treffend. Zoals de Financial Times het omschreef: “the law firm that shaped Wall Street and the World.” Opgericht in 1965 door Herbert Wachtell, Leonard Rosen, George Katz en Martin Lipton—allemaal afgestudeerden van New York University School of Law—ontstond het kantoor in een juridische omgeving die verre van inclusief was. Ze waren geen buitenstaanders qua talent, maar wel qua aanvaarding. Als Joodse advocaten werden ze niet verwelkomd in de traditionele “white shoe” kantoren die New York domineerden. In plaats van zich aan te passen aan het bestaande systeem, bouwden ze hun eigen structuur—en hervormden ze het systeem van binnenuit. Ze ontwikkelden instrumenten zoals de poison pill en adviseerden over transacties die het Amerikaanse bedrijfsleven hertekenden.

Dergelijke trajecten zijn in België alsook in meeste Europese landen ongezien. Niet door een gebrek aan talent, maar door een andere logica. Wanneer het recht uitkomsten vooraf bepaalt, is er minder ruimte—en minder prikkel—voor herinterpretatie en innovatie. Stabiliteit krijgt voorrang; disruptie wordt beperkt.

En zo keren we terug naar de oorspronkelijke vraag. Waarom is een leven “drie keer minder waard” in België dan in de Verenigde Staten?

Misschien is het geen kwestie van intrinsieke waarde. Misschien gaat het om de vraag of die waarde vastligt of onderhandelbaar is. In België wordt ze grotendeels vooraf bepaald binnen een gecodificeerd systeem dat gericht is op consistentie en institutionele continuïteit. In de Verenigde Staten blijft ze onderwerp van debat—van interpretatie, procedure en verandering.

Het ene systeem bewaart. Het andere past zich aan.

En misschien reikt dit verschil verder dan het recht alleen. De economische dynamiek en technologische voorsprong van de Verenigde Staten zouden wel eens verband kunnen houden met een juridisch systeem dat evolueert met zijn deelnemers, in plaats van bestaande elites te beschermen. Een systeem dat nieuwe spelers toelaat regels uit te dagen en te herschrijven, creëert andere uitkomsten dan een systeem dat vooral gericht is op behoud.

In die zin is de waardering van een mensenleven geen louter cijfer. Het is een weerspiegeling van een fundamentele keuze: tussen een systeem dat de regels één keer vastlegt, en een systeem dat toelaat ze voortdurend te herzien.