Het langetermijnslachtoffer van de Russisch-Oekraïense oorlog: het uiteenvallen van de trans-Atlantische alliantie

De strijd om de Russische staatsgelden die in Brussel bij een clearinginstelling geblokkeerd staan, lijkt op het eerste gezicht een technisch detail van de oorlog in Oekraïne. In werkelijkheid dreigt het conflict rond de bevroren miljarden bij Euroclear uit te groeien tot de aardbeving die de tektonische platen van de trans-Atlantische alliantie uit elkaar schuift.

Centraal in deze schok staat een simpel maar explosief vraagstuk: wie beslist over het lot van de bevroren Russische activa — en op basis van welke regels?

Een “net genoeg”-plan in een oorlog zonder uitzicht

“Het voorstel is imminent.” Met die strak geformuleerde zin stak de woordvoerster van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen recent de spanning nog wat hoger op.

Al weken wachten diplomaten op een gedetailleerde tekst van de Commissie, waarin ze uitlegt hoe de EU een Oekraïne, dat in een uitzichtloze oorlog vastzit, financieel overeind wil houden. De voorbereiding gebeurt in strikte discretie. De timing van publicatie hangt openlijk af van de evolutie op het slagveld.

Een studie van het IMF — gebaseerd op de optimistische aanname dat de oorlog eind 2025 stopt — berekende dat Oekraïne in 2026–2027 ongeveer 135 miljard euro nodig zal hebben, nadat de beperkte binnenlandse middelen zijn afgetrokken. Dat cijfer vormt de basis voor het Europese plan.

Sinds de Trump-jaren weet Europa dat het niet blindelings kan rekenen op de diepe zakken van de Verenigde Staten. Daarom wil de EU zelf instaan voor de financiering. De meest logische bron: de 210 miljard euro aan Russische staatsactiva die sinds 2022 in Europa zijn “geïmmobiliseerd”.

Daarvan zit ongeveer 185 miljard euro vast bij Euroclear in Brussel, waarvan 176 miljard euro in cash is omgezet na het verstrijken van Russische staatsobligaties. De winst op die cash wordt in België belast en daarna doorgestort naar Oekraïne. Een deel — zo’n 45 miljard euro — werd al geïnvesteerd in een eerste Oekraïne-lening.

Maar nu wil de Commissie ook aan de hoofdsom komen.

Het schema is opvallend eenvoudig:

• 45 miljard euro wordt gereserveerd om die eerste lening terug te betalen.
• De resterende 140 miljard euro wordt renteloos aan Oekraïne uitgeleend als “herstel-lening” — vrijwel exact de 135 miljard die het IMF berekende voor 2026–2027.

Op papier oogt het strak: één geldpot, één financieringsbehoefte, perfect op elkaar afgestemd.

Hoe geef je een Russische lening zonder te “onteigenen”?

De Commissie beweert een juridische constructie te hebben gevonden om dit te doen zonder Rusland formeel te onteigenen.

In haar voorstel schuift Euroclear de Russische cash door naar een speciaal Europees fonds. Dat fonds leent het geld vervolgens door aan Oekraïne. Juridisch blijft Rusland eigenaar van de activa — die het kan terugkrijgen maar alleen als:

1. het Oekraïne vergoedt voor de oorlogsschade;
2. de EU haar sancties opheft;
3. Oekraïne de lening pas terugbetaalt nadat het herstelbetalingen heeft ontvangen.

Met andere woorden: het Russische geld fungeert als onderpand dat Moskou ertoe moet dwingen op termijn herstelbetalingen te doen. Pas dan zou Oekraïne de lening aflossen.

Op de slides van de Commissie ziet het er overzichtelijk en zelfs elegant uit.

Voor België ziet het eruit als een juridisch mijnenveld.

België als ongewilde schokgolf

Premier Bart De Wever wordt door juridische experts gewaarschuwd dat het plan gevaarlijk dicht in de buurt komt van feitelijke confiscatie van staatsgeld.

De risico’s die zij schetsen zijn fors:

• Een lawine aan rechtszaken van Rusland tegen België en Euroclear.
• Twijfels bij derde landen over de veiligheid van hun activa in Europa.
• Een stille kapitaalvlucht uit de eurozone, met oplopende rentes en risico’s voor de financiële stabiliteit.

Euroclear zelf waarschuwde in een brief aan von der Leyen voor hetzelfde: reputatieschade, juridische gevolgen, en een mogelijke erosie van het vertrouwen in Europese financiële infrastructuur.

De Wever vergelijkt het risico met een vliegtuigcrash: misschien onwaarschijnlijk, maar fataal als het gebeurt — potentieel tot het bankroet van België toe.

Zo komt het dat België nu wordt afgeschilderd als de “dwarsligger”, simpelweg omdat de activa zich op Belgisch grondgebied bevinden en het land de juridische acrobatiek van de Commissie niet wil onderschrijven.

Toenemend isolement — maar geen uitgemaakte zaak

Lange tijd dacht België dat andere lidstaten stilzwijgend hun bedenkingen deelden. De verrassing kwam toen de Duitse leider Friedrich Merz zich plots achter het plan schaarde. Kort daarna volgde Luxemburg — ironisch genoeg het land dat Clearstream huisvest, de concurrent van Euroclear met eveneens Russische tegoeden.

België staat geïsoleerd, maar nog niet buitenspel.

Op 18 december moeten de Europese leiders beslissen over de langetermijnfinanciering van Oekraïne. Vooralsnog gebeurt dat bij consensus. In andere dossiers zijn creatieve manieren gevonden om Hongaarse veto’s te omzeilen, maar de systemische impact van de Euroclear-tegoeden is te groot om België simpelweg te overstemmen.

Een beslissing nemen die mogelijk een EU-lidstaat in financiële problemen stort, zou politiek explosief zijn.

Meerderheidsstemming of consensus? Het Europese breukvlak

Hier duikt het debat over stemmen met gekwalificeerde meerderheid opnieuw op.

Voorstanders vinden dat één land niet de toekomst van Oekraïne mag blokkeren. Tegenstanders waarschuwen dat zo’n ingreep — zeker bij een dossier dat een lidstaat financieel kan verpletteren — het vertrouwen binnen de EU ernstig zou beschadigen.

Het meest waarschijnlijke resultaat? Een typisch Europees compromis:

• voldoende elementen om een grote lening los te krijgen,
• voldoende juridische nuances om België te laten zeggen dat er geen confiscatie is,
• voldoende ambiguïteit voor een decennium aan juridische discussies.

Maar daarmee blijft één vraag overeind: wie leidt de westerse strategie rond Oekraïne — Europa of de VS?

De Amerikaanse factor: twee concurrerende visies

Terwijl Brussel sleutelt aan zijn “herstel-lening”, werken de Verenigde Staten aan hun eigen kader voor vrede en wederopbouw.

Uit lekken blijkt dat Washington eveneens rekent op Russische activa — maar onder Amerikaanse regie, inclusief een aanzienlijk financieel en politiek deelbelang.

Zo ontstaat een stille concurrentie:

• De EU wil haar 210 miljard aan geïmmobiliseerde activa inzetten voor een Europees plan.
• De VS gaan ervan uit dat zij uiteindelijk de leiding zullen hebben over het gebruik van diezelfde activa.

Niemand zegt het hardop, maar beide kanten handelen ernaar.

Zo wordt Euroclear de plek waar Europa, zij het impliciet, zijn strategische autonomie laat gelden: activa op Europees grondgebied moeten door Europa worden beheerd — niet door Washington.

Oekraïne: definitief in de Europese invloedssfeer

Voor Oekraïne zijn de cijfers genadeloos: 135 miljard euro nodig om de jaren 2026–2027 te overleven. Als het Europese plan doorgaat, bepalen Europees geld, Europees risico, en Europese voorwaarden de toekomst van Kyiv.

Als tegelijk de VS een vredeskader uitwerken dat Oekraïne als te toegeeflijk richting Moskou ervaart, dan schuift Oekraïne nog sterker richting Europa als belangrijkste steunpilaar.

Euroclear — een technisch instituut in Brussel — wordt dan het scharnier van een historische verschuiving:

• weg van een door de VS gedomineerde vrede,
• richting een Europees-gecentreerde politieke en financiële oplossing.

Moskou ziet een kans – en NATO krijgt een probleem

Voor Rusland is verdeeldheid binnen het Westen een strategisch geschenk.

Een breuk in de trans-Atlantische eensgezindheid zou Moskou toelaten om:

1. met de VS een strategisch kanaal te openen rond sancties, geopolitieke deals en economische heropening, terwijl
2. Europa als vijand wordt afgeschilderd wegens het “stelen” van Russische activa.

Op langere termijn zou dit zelfs het Amerikaanse leiderschap binnen de NAVO kunnen ondermijnen, zeker als Europa steeds meer veiligheidsverantwoordelijkheden overneemt.

Een ooit ondenkbaar scenario wordt dan mogelijk:
een Oekraïense veiligheidsgarantie die vooral Europees is, met een beperktere Amerikaanse rol.

Kan Europa het “Belgische seismische moment” overleven?

Alle paden leiden terug naar Brussel.

Het “Belgische aardbevingsmoment” is niet alleen België’s verzet, maar het feit dat dit dossier de diepste spanningen van Europa blootlegt:

• groot versus klein,
• legalisme versus geopolitiek realisme,
• autonomie versus afhankelijkheid van de VS.

Kan Europa:

• een lening van 140 miljard dragen,
• het vertrouwen van markten behouden,
• interne eenheid bewaren,
• én tegelijk de relatie met Washington overeind houden?

Geen enkele clearinginstelling had ooit dit soort geopolitiek op haar schouders moeten dragen. Maar de bevroren miljarden bij Euroclear hebben Europa precies daartoe gedwongen.

Mocht de trans-Atlantische alliantie ooit écht barsten, dan zouden historici hun verhaal wel eens kunnen beginnen in een klein land, bij een behoedzame premier, en in de servers van een Belgische financiële instelling die onverwacht het epicentrum werd van een geopolitieke aardbeving.