Frankrijk kiest, Europa staat op het spel

De komende Franse presidentsverkiezingen gaan over veel meer dan de opvolging van Emmanuel Macron. Ze gaan over de toekomst van Europa, over de weerbaarheid van de democratie en over het voortbestaan van de grootste Joodse gemeenschap van het continent.

Frankrijk verkeert in politieke verlamming. Een verzwakt presidentschap, een verdeeld parlement en een samenleving waarin maatschappelijke onvrede telkens opnieuw op straat ontploft, vormen de achtergrond van een strijd om de macht waarvan de gevolgen ver buiten de Franse grenzen zullen reiken.

Brandende vuilnisbakken, barricaden en traangas tonen hoe de echte bekommernissen van scholieren verdwijnen achter een politieke confrontatie. Het begint met klachten over aftandse gebouwen, plaatsgebrek en leerkrachten die er niet zijn. Daarna volgen blokkades, vernielingen en geweld. Black blocs verschijnen, andere groepen sluiten zich aan en de oorspronkelijke vraag naar beter onderwijs wordt opgenomen in een strijd tegen het bewind.

La France insoumise probeert die onvrede politiek te verzilveren. De bekommernissen van studenten verdwijnen achter een meute, terwijl fysieke destructie een middel wordt om de bestaande orde te ondermijnen. De straat moet afdwingen wat de instellingen niet onmiddellijk toestaan.

Jean-Luc Mélenchon wil op die onvrede naar het presidentschap worden gedragen. De ‘nieuwe Fransen’ moeten hem naar de macht brengen: de jongeren uit de banlieues en de kiezers met een migratieachtergrond waarop hij zijn revolutionaire verwachtingen richt. Binnen die strategie neemt de moslimimmigratie een belangrijke plaats in.

Het gaat om meer dan het aanspreken van nieuwe kiezers. Mélenchon plaatst zijn ‘nieuwe Frankrijk’ tegenover het oude Frankrijk. De traditionele arbeidersklasse maakt plaats voor een nieuwe politieke voorhoede. De sociale strijd krijgt daarmee een identitair karakter: afkomst wordt een instrument om te bepalen wie de toekomst vertegenwoordigt en wie tot het verleden behoort.

Mijn centrale vergelijking luidt daarom scherp: Mélenchon mengt antisemitisme en socialistische beloften in een nieuw nationaalsocialisme, waarin het nationale karakter wordt vervangen door geïmporteerde politieke islam, die het nieuwe nationalisme wordt. De overeenkomst die ik aan de orde stel met Hitlers nationaalsocialisme betreft het mobiliseren van sociale frustratie, het vormen van een uitverkoren gemeenschap en het gebruiken van antisemitisme als bindmiddel. Binnen die ideologische vergelijking verandert de identiteit waarmee het machtsproject wordt gelegitimeerd.

Dat is een vergelijking van politieke mechanismen, geen gelijkstelling van historische regimes of misdaden. Hitlers genocidale dictatuur blijft historisch specifiek. Maar die geschiedenis mag ons niet beletten uitsluitingsmechanismen te herkennen wanneer zij terugkeren onder een andere vlag.

Politiek islamisme wordt in deze kritiek het nieuwe nationalisme: een ideologische verbondenheid die boven de gemeenschappelijke Franse burgeridentiteit dreigt te worden geplaatst. Vrijheid, gelijkheid en broederschap worden ondergeschikt aan de electorale bruikbaarheid van groepsidentiteit en religieus-politieke mobilisatie.

Dit verwijt richt zich op Mélenchons machtsstrategie en op politiek islamisme als ideologie. Moslims en immigranten vormen geen homogeen blok. Juist hun verscheidenheid wordt miskend wanneer een politicus hen als één revolutionair electoraat probeert te organiseren.

De ‘nieuwe Fransen’ moeten Mélenchon naar de macht brengen. Op hun schouders wil hij het presidentschap bereiken. De vraag is welke prijs Frankrijk daarvoor betaalt wanneer gemeenschappelijke republikeinse idealen plaatsmaken voor een politiek die bevolkingsgroepen tegenover elkaar organiseert.

Juist daarom kan de terughoudendheid van een deel van de Franse Joodse gemeenschap een historische fout worden. Het vroegere Front national en La France insoumise met dezelfde blik blijven bekijken, uitsluitend vanuit oude politieke categorieën, dreigt de actuele verschuiving van het gevaar te verhullen.

Die vraag kreeg een concrete uitdrukking toen de Franse opperrabbijn Haïm Korsia onlangs op de Franse televisie aangaf bij een tweede ronde tussen Mélenchon en Marine Le Pen blanco te zullen stemmen. Hij wil geen van beide partijen zijn stem geven.

Die keuze beschouw ik als een historische fout. Het stemrecht behoort tot de wezenlijke verworvenheden van de Joodse emancipatie. Het bevestigt dat Joden volwaardige burgers zijn, met hetzelfde recht als iedere andere burger om de toekomst van hun land mee te bepalen.

Blanco stemmen is juridisch eveneens een democratische keuze. Maar politiek betekent het in zo’n beslissende confrontatie dat men zijn stem niet inzet om de uitkomst tussen de twee kandidaten te beïnvloeden. Wanneer de veiligheid en de toekomst van een gemeenschap op het spel staan, wordt die terughoudendheid een zwaarwegende beslissing.

Een verkiezing biedt zelden de keuze tussen volmaaktheid en gevaar. Vaak moet worden gekozen tussen onvolmaakte alternatieven, op basis van hun concrete gevolgen. Wie beide mogelijkheden op één lijn plaatst, kan precies het onderscheid uitwissen dat voor de toekomst beslissend is.

Het verleden van het Front national mag niet worden uitgewist. Maar de uitsluiting van Jean-Marie Le Pen door de partij onder leiding van zijn dochter mag evenmin als betekenisloos worden afgedaan. Marine Le Pen trok daarmee een zichtbare grens tegenover een deel van de politieke erfenis van haar vader.

Een partij moet worden beoordeeld op haar verleden én op haar huidige optreden. Een linkse identiteit verleent geen vrijstelling van onderzoek naar antisemitisme. Een rechtse oorsprong maakt iedere verandering niet bij voorbaat onmogelijk.

In een confrontatie met Mélenchons project zie ik Marine Le Pen en Jordan Bardella als de meest kansrijke politieke tegenmacht, mogelijk de beslissende kans om de veiligheid en de toekomst van de Franse Joodse gemeenschap opnieuw centraal te stellen. Een automatisch gelijkteken tussen de twee kampen biedt die gemeenschap geen politieke uitweg.

De grootste Joodse gemeenschap van Europa leeft ondertussen onder aanhoudende druk. De stille emigratie stijgt. Gezinnen vertrekken zonder grote verklaringen, omdat zij voor hun kinderen een toekomst zoeken waarin Joods leven minder angst en minder voorzichtigheid vereist.

Een gemeenschap hoeft niet in één dramatisch ogenblik te verdwijnen. Zij kan langzaam kleiner worden, gezin na gezin. Iedere emigratie om veiligheidsredenen stelt dezelfde vraag: waarom kon Frankrijk deze burgers niet overtuigen dat hun toekomst ook thuis lag?

Die vraag raakt heel Europa. Een continent dat zijn Joodse burgers onvoldoende bescherming biedt, verliest een deel van zijn geschiedenis en ondergraaft zijn democratische belofte.

Ook België staat voor die uitdaging. De politieke cultuur waarin de straat tegenover de instellingen wordt geplaatst, houdt niet op aan de Franse grens. Ook in Wallonië dreigt fysieke destructie te worden voorgesteld als onderdeel van een gerechtvaardigde strijd tegen de bestaande orde. Sociale bekommernissen verlenen niemand het recht om vernieling en intimidatie te legitimeren.

Ook PVDA en PTB, de twee taalnamen van dezelfde partij, moeten worden beoordeeld op de manier waarop zij maatschappelijke verontwaardiging mobiliseren. Waar de strijd tegen Israël omslaat in verdachtmaking van Joodse burgers, wordt antisemitisme een vaandel in de strijd naar de macht, hoe progressief de taal eromheen ook klinkt.

De waarschuwing geldt ook voor de mobilisatie van de ‘nieuwe Belgen’. Hun deelname aan de democratie is vanzelfsprekend. Het gevaar ontstaat wanneer partijen hen als een afzonderlijk politiek blok aanspreken en buitenlandse conflicten gebruiken om binnenlandse tegenstellingen te verscherpen.

In Vlaanderen kan Vlaams Belang evenmin volstaan met algemene verklaringen tegen antisemitisme. De partij moet een zichtbare en ondubbelzinnige breuk tonen met iedere antisemitische stroming binnen haar eigen omgeving. Marine Le Pen trok met de uitsluiting van haar vader een concrete grens. Van een partij die onze samenleving beweert te verdedigen, mag dezelfde duidelijkheid worden verlangd.

Zolang die duidelijkheid ontbreekt, blijft de vraag bestaan of men nog hoopt op de steun van een sluimerend antisemitisme bij een deel van de Vlaamse bevolking. Alleen consequent handelen kan die verdenking wegnemen.

De N-VA, de partij van de macht, kan zich evenmin in en door stilte van deze werkelijkheid distantiëren. Waar antisemitisme en politiek islamisme als slinger naar de macht worden gebruikt, moet een bestuurspartij de democratische grens zichtbaar verdedigen. Stilte laat het politieke terrein aan anderen.

Gelukkig is er in Wallonië nog de MR en Georges-Louis Bouchez. Zijn uitgesproken verdediging van Joodse burgers herinnert aan de oorspronkelijke liberale opdracht: individuele vrijheid beschermen tegen collectieve verdachtmaking, religieuze dwang en politieke intimidatie.

Zijn houding maakt duidelijk dat oude vormen van haat niet onschadelijk worden wanneer zij nieuwe politieke klederdracht aantrekken. Waar politiek islamisme gelijk burgerschap en vrijheid van geweten aantast, moet het worden bestreden. Waar antisemitisme zich achter progressieve taal verschuilt, moet het worden benoemd.

Een mogelijke komst van Bouchez naar Vlaanderen zou een liberale heropleving kunnen inluiden. De Vlaamse liberalen hebben hun raison d’être te veel laten vervagen. Liberalisme moet opnieuw een overtuiging worden waarvoor men durft te staan: vrijheid, rechtsstaat en individuele waardigheid verdedigen, ook wanneer die verdediging politiek ongemakkelijk is.

De Franse presidentsverkiezingen zullen tonen hoe ver Europa bereid is die beginselen te verdedigen. Wanneer sociale beloften met antisemitische vijandbeelden worden verbonden, wanneer politieke islam de plaats van een gemeenschappelijke burgeridentiteit opeist en wanneer geweld een argument wordt, staat de democratische orde zelf op het spel.

Frankrijk kiest een president. Europa zal met de gevolgen leven.