België dreigt uit te groeien tot Europa’s eerste financiële surveillancestaat: van hoogste belastingdruk naar diepste datacontrole

België staat al jaren bekend om zijn uitzonderlijk hoge belastingdruk. Maar terwijl die positie nauwelijks betwist wordt, schuift het land nu in hoog tempo richting een veel controversiëler titel: de meest doorgedreven financiële surveillancestaat van Europa. Niet omdat de overheid méér informatie wil – dat hebben zowat alle EU-landen – maar omdat België een stap verder wil gaan dan wie dan ook: algoritmische datamining op de bankgegevens van alle burgers, gekoppeld aan loon-, vastgoed- en fiscale databanken, zonder individueel vermoeden.

Dat roept een ongemakkelijke vraag op: is dit nog fraudebestrijding, of een financieel toezichtmechanisme dat geen enkel ander EU-land tot nu toe heeft ingevoerd?

1. Waar het vandaag al begint: het Centrale Rekeningenregister

Alle EU-lidstaten beschikken over een centraal register van bankrekeningen. Dat is verplicht onder de Europese anti-witwasrichtlijnen (AMLD). Ook België heeft zo’n register: het Centraal Aanspreekpunt (CAP) bij de Nationale Bank.
Hierin staan:

• alle bankrekeningen van elke natuurlijke en rechtspersoon
• buitenlandse rekeningen
• effectenrekeningen
• jaarlijkse saldi
• binnenkort ook crypto-rekeningen

Tot nu toe konden fiscus, politie en parket gericht opvragen welke rekeningen iemand heeft, maar dat vereiste een concrete aanleiding: een controle, een onderzoek, een dossier.

Dat verandert met het nieuwe Belgische plan.

2. Wat België nu voorstelt: datamining op iedereen

Het voorstel – door critici al snel “money control” genoemd – wil drie grote stappen zetten:

1. Het volledig kopiëren van het CAP naar het datawarehouse van FOD Financiën

De Belgische fiscus krijgt zo continu toegang tot de financiële gegevens van alle burgers, zonder tussenkomst van banken of het CAP.

2. De mogelijkheid voor geautomatiseerde datamining en risicoprofilering

Het voorstel laat algoritmen toe die:

• de totale bankgegevens van de bevolking scannen
• profielen opstellen (“risicovolle belastingplichtigen”)
• patronen zoeken die “verdacht lijken”
• en dit zonder voorafgaande aanwijzing of individueel vermoeden

Niet alleen de inhoud van rekeningen, maar ook transactiestructuren, saldo-evoluties en financiële gedragsprofielen komen in beeld.

3. Gegevens koppelen met andere staatsdatabanken

De fiscus wil CAP-data verbinden met:

• loon- en RSZ-gegevens
• vastgoedregisters
• sociale dossierinformatie
• bedrijfsgegevens
• fiscale en patrimoniale databanken

Het resultaat?
Een 360° financieel profiel van elke belastingplichtige, geanalyseerd door algoritmes en bruikbaar voor proactieve, massale selectie van burgers voor controles.

Dit is geen “snellere administratie”. Dit is structurele massabewaking van financiële data, uniek in Europa.

3. Hoe doen andere EU-landen het dan?

Een vergelijking toont onmiddellijk hoe uitzonderlijk het Belgische voorstel is.

Nederland

Het enige EU-land met iets dat in de buurt komt, is Nederland met Transactie Monitoring Nederland (TMNL):

• banken analyseren gezamenlijk transacties van miljoenen klanten
• dit gebeurt binnen het AML-kader
• onder toezicht van privacy-autoriteiten
• en streng beperkt door de EU-regels die dergelijke “gezamenlijke monitoringsprojecten” terugdringen

Maar cruciaal: de Nederlandse fiscus heeft géén toegang tot een volledige, gekopieerde nationale rekeningenbank voor algemene datamining.

Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Luxemburg

• beschikken over rekeningenregisters
• overheden mogen deze enkel geval per geval raadplegen
• massale profilering van de bevolking is wettelijk uitgesloten
• banken blijven verantwoordelijk voor AML-detectie, niet de staat

Spanje, Italië, Portugal, Scandinavië

Zelfde structuur:

• centraal rekeningenregister
• selectieve toegang voor justitie en fiscus
• geen systematische of permanente surveillance van alle burgers

De EU zelf heeft meermaals aangegeven dat “algemene datamining op alle rekeninggegevens van alle burgers” niet past binnen de bestaande AML-richtlijnen en dat registers bedoeld zijn als zoekinstrumenten, niet als “big data platforms” voor fiscale profilering.

Feitelijke conclusie

➡️ Geen enkel EU-land laat de staat toe om het volledige rekeningenregister te kopiëren naar een fiscaal datawarehouse voor massale datamining.
België zou de eerste zijn.

4. De Gegevensbeschermingsautoriteit slaat alarm

De Belgische GBA bracht een vernietigend advies uit:

• het voorstel is niet proportioneel
• er is geen noodzaak aangetoond voor massale datamining
• er is sprake van een “aanzienlijke inmenging in de rechten en vrijheden”
• de overheid geeft niet aan hoe fouten, discriminatie of onterechte profilering zullen worden vermeden
• burgers worden “verdacht tot het tegendeel is bewezen” – een omkering van de rechtsstaat

Waar de GBA bijzonder kritisch voor is: de koppeling van verschillende databanken waardoor quasi-complete financiële levens wordt gereconstrueerd, een techniek die normaliter is voorbehouden voor terrorisme- en zware criminaliteitsonderzoeken.

5. Waarom dit een kantelpunt is: van fiscale controle naar structureel toezicht

Het Belgische plan maakt een fundamenteel onderscheid duidelijk:

Het Belgische model gaat daardoor veel verder dan controlesystemen in Frankrijk, Duitsland, Nederland of Scandinavië.

Het gaat om een patroon:

• hoogste belastingdruk
• hoogste fiscale complexiteit
• en nu ook het meest verregaande financieel toezicht op de burger

De combinatie van hoge belastingdruk + totale financiële transparantie voor de overheid is problematisch in democratische context:
hoe meer belasting men heft, hoe groter de verleiding tot verregaand toezicht, en hoe zwakker de checks and balances worden.

6. Een nieuw tijdperk van staatscontrole?

Indien dit voorstel wordt ingevoerd, evolueert België van:

• een land met een standaard rekeningenregister
  naar
• een staat die permanent financiële gedragsanalyse uitvoert op haar volledige bevolking

Dat is meer dan enkel een fiscale maatregel.
Het is een maatschappelijke omslag.

Want zodra een dataplatform er is, wordt het zelden minder gebruikt:

• eerst fiscale “risico’s”
• daarna sociale fraude
• daarna schuldenbeheer
• daarna “preventie” en gedragspatronen
• daarna misschien financiële scoring zoals in China, maar dan “technisch neutraal”

De infrastructuur maakt uitbreiding vanzelfsprekend.

7. Slotbeschouwing: een Europees unicum dat ongemakkelijke vragen oproept

Fraudebestrijding is noodzakelijk. Transparantie is nodig. Maar geen enkel EU-land concludeerde tot nu toe dat massale financiële datamining van alle burgers de juiste weg is.

België dreigt dat wel te doen.

Het land dat al:

• de hoogste belastingdruk
• een van de zwaarste loonlasten
• en een van de meest complexe fiscale systemen

heeft, zou nu ook de meest invasieve vorm van financiële staatscontrole invoeren.

Is dit de richting die een liberale democratie uit moet?
Of is dit het moment waarop het debat moet worden verbreed van “efficiëntie” naar “vrijheid”?

De vraag is niet:
“Heeft de overheid recht op de waarheid?”
maar:
“Heeft elke burger recht op een privéleven dat niet algoritmisch wordt afgetast door de staat?”

Als België doorgaat met dit plan, wordt het antwoord op die vraag opnieuw getekend — en misschien wel definitief.